0

Hergebruik van bouwmaterialen op elementniveau

Lees de blog "Hergebruik van bouwmaterialen op elementniveau" door Anniek Roosenschoon, Atelier Roosenschoon.

door Anniek Roosenschoon, Atelier Roosenschoon

Eén woning realiseren van een gigantisch te slopen ziekenhuis. Dat moet toch niet zo ingewikkeld zijn?Tegenwoordig bouwt iedereen 'duurzaam'. Het begrip is binnen korte tijd van een ambitie een vanzelfsprekendheid geworden, en zelfs een noodzaak. In de bouwsector ligt de focus op duurzame nieuwbouw, maar over de gebouwen die we daarmee doelloos achterlaten hoor je weinig. Ze worden stilletjes opgeruimd. Hoe duurzaam is dat?

Sustainability versus durability

In onze accelererende maatschappij komen gebouwen steeds sneller aan het einde van hun prestatiecyclus, terwijl de materialencyclus gelijk blijft of langer wordt. Neem beton, het is niet duurzaam in zijn footprint, maar het materiaal gaat veel langer mee dan een betonnen gebouw dienst kan doen aan zijn gebruiker. Is opruimen dan de oplossing? De groeiende leegstand suggereert van wel, maar de dreigende grondstoffen schaarste zeker niet. Als we op de huidige manier materiaal blijven toepassen hebben we in 2030 per jaar zo'n 2,8 keer nodig aan grondstoffen wat de wereld ons in een jaar kan leveren. Sloop betekent in feite het vernietigen van steeds kostbaar wordend materiaal. Recyclen lijkt een passend alternatief, maar leidt meestal tot extra energieverbruik en geen verminderde CO2 uitstoot. Hoe moeten we dan omgaan met de bestaande bouw?

Wonen op de berg in Amersfoort

Op de 'berg' in het centrum van Amersfoort staat sinds 1931 een rusthuis, dat in de loop der jaren is uitgegroeid tot het reusachtige ziekenhuiscomplex de Lichtenberg. Na een lange periode van dienst staat het er verlaten bij, sinds de patiënten in 2013 zijn verhuisd naar het gloednieuwe Meander-medisch-centrum. Ziekenhuis de Lichtenberg is een collage van verschillende complexen en bouwstijlen, en staat op haar inmiddels populaire locatie opeens in de weg. De ‘berg’ ligt namelijk nog geen 10 minuten lopen van station Amersfoort, waar vele inwoners elke ochtend op de intercity stappen naar hun werkbestemming. Voor hen heeft de gemeente Amersfoort een nieuw masterplan opgesteld, bestaande uit 80 grondgebonden woningen en een stuk of 60 appartementen. Voor het oude ziekenhuis is hierin geen ruimte.

Eén woning uit een heel ziekenhuis, dat moet toch niet zo ingewikkeld zijn?

Om plaats te maken voor de nieuwe ruimtewens gaat in 2016 de sloop van het ziekenhuis van start. Bakstenen muren, granito trappen, kanaalplaten, tegelwanden, toiletpotten, roestvrijstalen werkbladen. Waardevol materiaal, maar niet in de huidige samenstelling. Daarom gaat ingenieursbureau Boot op een andere wijze slopen, en daar komt ook coöperatie De OMbouw in beeld. De OMbouw probeert aan de huidige ruimtewens te voldoen, zonder dat er nieuwe grondstoffen worden geïnvesteerd. Daarbij zorgt de coöperatie er tevens voor dat de productie van bouwafval daalt. De OMbouw ontwerpt op een mooi gelegen kavel een woning voor één gezin (ca. 300 m2 bvo) van de materialen die we uit de Lichtenberg (ca. 60.000 m2 bvo) redden. 'Dat moet toch niet zo moeilijk zijn?' is de wellicht terechte vraag die ons gesteld wordt. Je zou inderdaad zeggen van niet. Als je kijkt naar de bouwvolumes, er is materiaal te over. Maar je kunt de genoemde elementen niet één op één uit het gebouw trekken om ze vervolgens per hijskraan op hun nieuwe plek te laten belanden. Hier komt een hoop arbeid, bewerking en vernieuwde regelgeving bij kijken.Materialen van de Lichtenberg in hun huidige samenstelling

Zorgvuldige analyse voor demontage

Het bestaande gebouw moeten we zorgvuldig analyseren om het vervolgens te demonteren. De herwonnen elementen passen we aan naar hun nieuwe functie, en zelfs dan is het de vraag of ze ook voldoen aan de nieuwe regelgeving. Bovendien is er geen sprake van een traditioneel ontwerp- en bouwproces, die in ons geval uitgaat van het bestaande gebouw. Ontwerp je door bestaande materialen te stapelen of teken je iets wat je vervolgens invult met de bestaande materialen? En wat zijn de consequenties van de verschillende aanpakken, voor procesoptimalisatie, kosten en niet onbelangrijk, de esthetiek? Tijdens het sloopproces komen materialen in bepaalde volgorde beschikbaar; eerst het interieur, dan de op- en afbouw elementen en ten slotte de constructie. Precies tegenovergesteld aan het bouwproces. Het vraagt een nieuwe benadering, maar technisch lijkt het haalbaar.

Als het technisch haalbaar is, waarom wordt deze bouwwijze dan nog niet breed toegepast?

Dat de voorbeelden van dit soort hergebruik op één hand te tellen zijn heeft veel te maken met onze huidige economische staat en ons stelsel. Arbeid is vele malen duurder dan grondstoffen, wat het voor een ontwikkelaar veel aantrekkelijker maakt om te bouwen met nieuw gewonnen materialen dan her te gebruiken. Om ontwikkelaars, architecten en overheid in een nieuwe richting te wijzen moeten we een discussie aanboren die niet alleen gaat over verantwoord materiaalgebruik, maar ook over onze bijdrage aan de vervuiling en uitputting van ons milieu door onverantwoord te slopen en nieuw te blijven bouwen. Hopelijk is de ontwikkeling en uitslag van dit pilot project een stapje richting een onuitputtelijke circulaire economie.

Kennispartnerproject De OMbouw

Het structureel transformeren van het traditionele ontwikkel- en bouwproces naar een circulair model zonder bouwafval, is een complexe opgave. Partijen in de bouwwereld zullen op een andere manier met elkaar moeten samenwerken. De behoefte aan kennisintegratie is groot. Door in gesprek te gaan met anderen en informatie uit te wisselen, ontstaan nieuwe ideeën en mogelijkheden. Met verrassende oplossingen als resultaat.SBRCURnet helpt de bouwpartners van Kennispartnerproject De OMbouw om integraal samen te gaan werken, zodat de interne communicatie verbetert. Met als uiteindelijk doel een optimale uitwisseling van de aanwezige vakkennis in het ontwerpteam.