0

Is Design and Build geschikt voor nieuwbouw van een school?

Lees de blog "Is Design and Build geschikt voor nieuwbouw van een school? door Suzan Versteeg-de Winter, Stichting Lucas Onderwijs.

Door Suzan Versteeg-de Winter, Stichting Lucas Onderwijs

Is Design and Build wel geschikt voor het bouwen van een school?

Al jaren realiseerden wij ons als schoolbestuur dat het anders moest. Waarom een scheiding tussen ontwerp en uitvoering? Waarom geen integrale samenwerking? Waarom de aannemer niet eerder betrekken in het bouwproces? Waarom niet alleen selecteren op kwaliteit? 

We hebben eind 2012 twee nieuwbouwprojecten als Design and Build-proces aanbesteed met als criteria: vaste prijs en variabele kwaliteit. De uitdaging: welke marktpartij kan ons de beste kwaliteit leveren voor het beschikbare budget? Die aanpak leverde voordelen op, maar ook beperkingen. Daarom vraag ik mij af of Design and Build wel geschikt  is voor het bouwen van een school?’

Spanningen in een traditioneel bouwproces

Tot nu toe deden wij de aanbestedingen van zowel de architect als de aannemer zelf, aangezien dit allemaal traditionele bouwprocessen  waren en aanbesteding op laagste prijs nog werd toegelaten. Ik neem aan dat iedereen op de hoogte is van de ‘riante’ budgetten die beschikbaar zijn voor nieuwbouw van scholen. Aanbesteding op laagste prijs was in deze periode voor ons de enige manier om een nieuwbouwproject financieel sluitend te krijgen.

Keer op keer kregen wij als schoolbestuur echter te maken met extra kosten, als gevolg van diverse wijzigingen door eisen van Welstand, de school, de architect en vervolgens ook nog eens met extra kosten na aanbesteding van het werk door omissies in het bestek, en wijzigingen in het ontwerp tijdens de werkvoorbereiding. Daarnaast leverde dit traditionele bouwproces ook de – vaak wel bekende - discussies op tussen architect en bouwer over het ontwerp versus kosten en planning. Van integraal samenwerken en een integraal ontwerp was geen sprake. 

Het gevolg: een moeizaam proces, overschrijding van het beschikbare budget, hoge onvoorziene kosten voor de school. Ook werd pas na ingebruikname geconstateerd of het gerealiseerde ontwerp al dan niet voldeed aan de verwachtingen. Op lange termijn zal pas blijken of het onderhoud en beheer van het ‘nieuwe’ gebouw passend is bij het type onderwijs, of het betaalbaar is en blijft en of er een gezond binnenklimaat is.

En toen waren we beland in 2012 en kwam het besef waar ik dit stuk mee begon: het moet echt anders.

Eind 2012 hebben wij vervolgens  twee nieuwbouwprojecten als Design and Build proces aanbesteed met als criteria: vaste prijs en variabele kwaliteit. De uitdaging: welke marktpartij kan ons de beste kwaliteit leveren voor het beschikbare budget?

Hoe bepaal je een PVE voor Design and Build

Voor begeleiding van het D&B-proces hebben wij een externe adviseur ingeschakeld die ons ook heeft geholpen met het opstellen van een Programma van Eisen, geschikt voor Design and Build.

En dat bleek geen gemakkelijke klus te zijn. Het is voor de school (als gebruiker) en het schoolbestuur (als opdrachtgever) lastig om vooraf  goed te formuleren welke prestaties je verwacht van het nieuwe gebouw, om je niet te veel te focussen op de huidige situatie en om zonder te vervallen in mogelijke oplossingen toch te omschrijven welke behoeftes er zijn. Sommige onderdelen hebben we zeer gedetailleerd omschreven, andere onderdelen hebben we algemeen omschreven en weer andere hebben we niet omschreven en juist overgelaten aan de markt. 

Uitvraag te ruim of te strak?

De 5 ingediende ontwerpen per bouwproject verrasten ons volledig: ze waren totaal verschillend. Het ene nog mooier dan het andere,  met ingenieuze voorstellen, bijzondere ruimtelijke oplossingen, uiteenlopende interpretaties van het Programma van Eisen en met hoge kwaliteit (onderbouwd door dikke rapportages). Aangezien het budget van te voren was vastgesteld zijn de ingediende ontwerpen alleen nog getoetst op de door ons opgestelde kwaliteitscriteria. Het ontwerp met de beste esthetische, ruimtelijke, functionele en technische kwaliteit is als winnaar uit de bus gekomen. De projecten worden op het moment van publiceren van deze blog gerealiseerd.

Nu, tijdens de uitvoering, merken wij op dat bepaalde onderdelen in het Programma van Eisen te ruim zijn omschreven en andere onderdelen juist te strak. Discussies tijdens de uitwerking van het ontwerp en tijdens de uitvoering gaan met name over interpretaties van teksten uit het PvE en over de vraag of het onderwerp van discussie wel of niet is opgenomen in de aanbieding.

Ook levert het winnende ontwerp zelf nieuwe inzichten op: als we dit ontwerp vooraf hadden gezien, dan hadden we mogelijk andere eisen gesteld of bepaalde eisen genuanceerd. Daarnaast is de beperkte invloed van de opdrachtgever een aandachtspunt. Wijzigingen van inzichten of verandering in de behoefte zijn nauwelijks meer door te voeren. Het is vooraf niet gedefinieerd tot hoever wij het ontwerp kunnen optimaliseren en tot hoever veranderingen budgetneutraal kunnen worden doorgevoerd. En in hoeverre kan en mag de marktpartij nog wijzigingen doorvoeren na indiening van het winnende ontwerp? Ook constateren wij dat het contact tussen de school en de architect als vertaler van het Programma  van Eisen zeer minimaal is. 

Is Design and Build de juiste keuze?

De onvoorziene kosten bij een Design&Build-proces vallen aanzienlijk lager uit; het geeft meer financiële zekerheid. Maar het minimaliseert ook meteen de mogelijkheid om nog verandering van inzichten door te voeren zonder al te veel extra kosten. Ook is het voor de opdrachtgever niet mogelijk om een ingediend ontwerp verder te optimaliseren; slechts kleine aanpassingen worden toegelaten.

Vandaar de vraag die ik aan het begin van dit stuk al stelde: is Design&Build dan wel geschikt  voor het bouwen van een school?  Kunnen wij een volgend D&B-traject optimaliseren door een beter Programma van Eisen op te stellen? Of kun je eisen en wensen pas verder definiëren op basis van een ingediend ontwerp? Kunnen wij meer ruimte voor aanpassingen van het aangeboden ontwerp creëren door slechts een schetsontwerp te vragen bij de inschrijving? Zijn dialoogrondes mogelijk en misschien zelfs noodzakelijk? We laten ruimte over aan de markt om bepaalde oplossingen voor vraagstukken in te vullen, maar in hoeverre kun je toch de richting van deze oplossing verplichten? 

De komende tijd gaan wij in samenwerking met SBRCURnet en op basis van onze huidige ervaringen 

het proces verder ontwikkelen:

  • Verbetering van het huidige proces, dat vanuit de D&B-gedachte is ingestoken: hoe kunnen vraag en aanbod beter op elkaar worden afgestemd?
  • Uitbreiding van het D&B-bouwproces door toevoeging van de componenten Maintain en Operate (beperkt tot aspect ‘energie’).

Mogelijk leidt dit tot een nieuwe variant van op het D&B-bouwproces dat beter past bij ons, en bij andere scholen!

NOTE:

De scholen die wij tot en met 2012 hebben gerealiseerd op een traditionele wijze zijn stuk voor stuk prachtige scholen. Ik wil hierbij dan ook nadrukkelijk melden dat alle betrokken architecten, constructeurs, installatie-adviseurs  een goed en mooi ontwerp hebben geleverd en dat de betrokken aannemers en installateurs deze ontwerpen vakkundig hebben uitgevoerd.

Over de auteur
Suzan Versteeg-de Winter is Projectleider nieuwbouw bij stichting Lucas Onderwijs. Een dynamisch en betrokken onderwijsbestuur in Den Haag. Momenteel vallen zevenenveertig scholen voor basisonderwijs, vier scholen voor speciaal basisonderwijs, drie expertisecentra en vier scholengroepen voor voortgezet onderwijs met in totaal zesentwintig vestigingen, onder de verantwoordelijkheid van dit bestuur.

Kennispartnerproject Lucas Onderwijs
SBRCURnet ondersteunt Lucas Onderwijs in het kader van het Kennispartnerprogramma van het O&O Fonds voor de Bouwnijverheid bij een aantal renovatie- en nieuwbouwprojecten die zij oppakken als testcase. De aanbesteding voor de nieuwbouw Boldingh-Populier-Dak is één van die cases. Meer hierover leest u op de pagina van het Kennispartnerproject Lucas Onderwijs.