0

publicatie: Ambities bepalen met de Sterrenmethode

1 Inleiding

1 Inleiding

Bij de bouw, het beheer en de renovatie van gebouwen is er veel voor gezondheid, milieu en bedrijfsefficiency te winnen. Vooral als u de gebruiks- en belevingswaarden van de leefomgeving centraal wilt stellen en daarbij goed wilt scoren op het aspect duurzaam bouwen, zal de Sterrenmethode u aanspreken.
De in dit cahier gepresenteerde ambitiekeuzemethode is in 2002 door de gemeente Rotterdam ontwikkeld in samenwerking met Erasmus Medisch Centrum te Rotterdam, en is ondertussen veralgemeniseerd voor andere gebouwcategorieën. Bij de ontwikkeling van de Sterrenmethode is gebruikgemaakt van elementen van reeds bestaande instrumenten uit verschillende werkvelden.
De Sterrenmethode kan beschouwd worden als een 'recept' voor het 'koken' van een geslaagd en passend bouwwerk. Wie weet wordt het zó bijzonder dat uw project later wordt opgenomen in een soort Michelingids.

In dit eerste hoofdstuk wordt het perspectief van de Sterrenmethode geschetst. Om de analogie met koken vast te houden: zeg maar de foto van het gerecht op de receptenkaart.

De hoofdstukken 2, 3 en 4 gaan in op de ingrediënten en de bereiding. Ten slotte worden er in hoofdstuk 4, dat is te beschouwen als de achterkant van de receptenkaart, ondersteunende tips voor uitvoering en kostenbeheersing gegeven.

1.1 Gezondheid en duurzaam bouwen

In het Praktijkboek Gezonde Gebouwen wordt naar de kwaliteit van gebouwen gekeken vanuit het belang van de gebruikers. Een gebouw kan gezond worden genoemd als mensen zich er prettig voelen, als zij datgene waarvoor zij in het gebouw zijn goed kunnen doen, en als zij ook op langere termijn geen gezondheidsschade ondervinden als gevolg van verblijf in het gebouw.
Daarnaast bestaat ook nog het aspect 'milieuvriendelijkheid'. De insteek vanuit milieu of duurzaam bouwen wordt vaak strijdig genoemd met de insteek vanuit gezondheid of arbo. Dat gebeurt in de eerste plaats op grond van de tegenstellingen tussen energiezuinigheid en goed ventileren, of tussen hygiëne en natuurlijke materialen, wanneer een van beide tot het uiterste wordt doorgevoerd. Er zijn echter veel technische maatregelen op gebouwniveau die zowel het ene als het andere doel kunnen dienen.
Een paar voorbeelden hiervan. Op het grote schaalniveau, tot en met het beheer van wijken, komt de bewaking van milieuaspecten als lucht, geluid, water en bodem heel vaak ook neer op het beperken van gezondheidsschade. Een omgeving met veel flora en fauna is meestal ook een gezonde omgeving voor mensen, in het bijzonder voor kinderen. En natuur- en milieuzorg in het algemeen zijn bovendien voorwaarden voor een gezond leefmilieu in de toekomst. In het algemeen is het bij bouwprojecten prima mogelijk om de aandacht voor milieu en gezondheid tot op hoog niveau te combineren, als de betrokkenen maar voldoende kennis van technieken en gebruikersgedrag hebben.

Sommigen noemen het ontwikkelen van modellen en maatregelenoverzichten voor duurzaam én gezond bouwen een onwerkbare draak, of een vat vol tegenstrijdigheden. Maar de Sterrenmethode is nu juist ontwikkeld om alle denkbare kwaliteiten en programma's tegelijk te beschouwen, en om keuzes hieruit te maken. Dit in tegenstelling tot processen waar steeds maar weer andere belangenvertegenwoordigers (arbo, milieu, veiligheid, toegankelijkheid, doelgroepengerichtheid e.a.) invloed op het proces proberen uit te oefenen. Dat kost niet alleen extra tijd maar gaat bovendien gepaard met onderlinge concurrentie, en er vallen uiteindelijk vaak onderwerpen af op praktische, en niet op inhoudelijke gronden. Bij de Sterrenmethode worden alle thema's en onderlinge verbanden aan het begin van het proces in aanmerking genomen, en worden het liefst allerlei specialisten, (vertegenwoordigers van de) gebruikers en belangengroepen betrokken.

Duurzaam én gezond bouwen is het zodanig ontwikkelen, bouwen en beheren van gebouwen en de gebouwde omgeving dat:

  • de schade aan milieu, natuur en gezondheid zo veel mogelijk wordt beperkt;
  • de vitaliteit van mensen en ecosystemen wordt versterkt, op korte en lange termijn.

1.2 Wat is het doel van de Sterrenmethode?

De Sterrenmethode is allereerst bedoeld voor beeldvorming en inspiratie van beslissers en adviseurs van bouw- en renovatieprojecten. Het is een instrument waarmee u ambities kunt bepalen voor duurzaam en gezond bouwen, in elk type plan- of bouwproject. Samen met uw projectpartners komt u aan de hand van de methode tot een overzichtelijke en werkbare selectie binnen alle denkbare kwaliteiten van de gebouwde omgeving. Zo worden er thema's benoemd waarvoor u goede kansen ziet en waarvoor u zich samen wilt inzetten.
Vervolgens kunnen die thema's (zo nodig met hulp van themaspecialisten) uitgewerkt worden in ontwerprichtlijnen, prestatiedoelstellingen en concrete maatregelen, waarbij de onderlinge samenhang niet uit het oog verloren wordt.
U kunt de basisteksten en schema's van de Sterrenmethode in dit cahier gebruiken wanneer u uw ambities voor duurzaam en gezond bouwen wilt vastleggen in verslagen, overeenkomsten of werkplannen.

1.3 Voor wie is de Sterrenmethode bedoeld?

De Sterrenmethode is bedoeld voor opdrachtgevers in de bouw en andere professionals die zijn betrokken bij het ontwerp van gebouwen. Denk hierbij aan adviseurs, architecten, projectmanagers, enzovoorts. Juist bij het ontwerp van complexere gebouwen wordt geadviseerd de Sterrenmethode toe te passen onder begeleiding van een huisvestingsadviseur die ervaring heeft met het opstellen van ambitieprofielen.
Veel bestuurders en directies van bedrijven en instellingen maken vaak maar een enkele keer in hun carrière een nieuwbouw- of groots renovatietraject van hun huisvesting mee. Bij het naderen van een bouwopgave worden daarom vaak al snel ontwerpers en technisch adviseurs betrokken, op grond van hun kennis, hun visie of aansprekende gerealiseerde projecten. De opdrachtgever legt veel vertrouwen en verwachtingen in handen van het planteam, meestal met meer dromen en illusies dan er waargemaakt kunnen worden. In deze omstandigheden maken de ontwerpers en adviseurs veel kwaliteitskeuzes op basis van de geldende regelgeving, en vaak met herhalingen van wat zij eerder gedaan hebben. Om het bouwteam uiteindelijk een 'passend' ontwerp te kunnen laten maken (dat aansluit op de wensen en ideeën van opdrachtgever en eindgebruikers), is het nodig dat de opdrachtgever zich in een vroeg stadium uitdrukt over zijn/haar ambities op de diverse kwaliteitsaspecten. Juist hiervoor kan de Sterrenmethode ingezet worden, met als resultaat dat de opdrachtgever, de architect en andere adviseurs elkaars wensen en mogelijkheden tijdig aftasten.

1.4 Voor welke projecten is de Sterrenmethode geschikt?

De Sterrenmethode is geschikt voor projecten in alle sectoren van de bouw: woningbouw, utiliteitsbouw, stedenbouw en zelfs de grond-, weg- en waterbouw, en zowel bij nieuwbouw als bij ingrijpende renovaties. De Sterrenmethode is qua beeld- en ambitievorming ook voor een enkele woning geschikt, maar is toch vooral bedoeld voor de wat grotere, complexere projecten.

Duurzaam bouwen heeft in Nederland ondertussen een stevige positie veroverd.
Opdrachtgevers en planteams kiezen voor duurzaam bouwen, omdat zij zich verantwoordelijk voelen voor natuur en milieu, ook op lange termijn, of omdat er in hun projecten comfort of lage exploitatiekosten nodig zijn. Buiten de aandacht vanuit arbo voor fysieke omstandigheden voor werknemers, hebben echter maar weinig partijen in de bouw ervaring met de wat jongere werkvelden 'gezond bouwen' en 'duurzaam en gezond bouwen'. Iedereen die werkt aan binnen- of buitenruimten zou zich bewust moeten zijn van de directe of indirecte invloed van ontwerpbeslissingen op de gezondheid en het welzijn van de toekomstige gebouwgebruikers. Dit geldt vooral voor projecten waar veel mensen gedurende lange tijdsduur aanwezig zijn, en waar veel mensen komen die extra gevoelig zijn voor omgevingskwaliteit, zoals scholen, kinderdagverblijven, ziekenhuizen en zorginstellingen.

1.5 Op welk moment kan de Sterrenmethode worden ingezet?

De ambities voor duurzaam en gezond bouwen worden bij voorkeur in de initiatieffase van een project bepaald, nog voordat het programma van eisen wordt opgesteld. Maar het is zeker ook mogelijk de methode te gebruiken tijdens de ontwerpfase, rond de besluitvorming of bij presentaties over uw complex als het al in gebruik is. Met behulp van onderstaand stroomschema kunt u zelf nagaan op welke manier de Sterrenmethode in uw proces zou kunnen passen.

1.6 Hoe werkt de Sterrenmethode?

Over het gebruik van de Sterrenmethode nu alvast het volgende:

  • U bepaalt voor alle achttien thema's van de Sterrenmethode uw ambities. Zijn er voor uw project twee schaalniveaus van toepassing (gebouw én omgeving), doe dit dan voor beide niveaus.
  • Per thema of themacluster worden de ambities bepaald op basis van kansen en bedreigingen. Daarbij denkt u natuurlijk allereerst aan de technische, wettelijke en financiële omstandigheden, maar de Sterrenmethode geeft juist ook ruimte aan uw persoonlijke voorkeuren, het bestuurlijk draagvlak en de beschikbaarheid van deskundige en gemotiveerde mensen.
  • Gebruikt u de Sterrenmethode als persoonlijke inspiratie of 'checklist' achter uw bureau, dan is uw (subjectieve) mening bepalend voor het maken van keuzes. Wordt er in een groep gewerkt, dan is de 'gemiddelde' groepsvoorkeur leidend bij het vaststellen van het ambitieniveau per thema.
  • Hoewel kennis over duurzaam en gezond bouwen helpt bij het maken van bewuste keuzes, is het zeker mogelijk om ambities te bepalen zonder deskundig te zijn in het werkveld. Bij een workshop met meerdere deelnemers is enige leiding van een specialist met ervaring op het gebied van duurzaam en gezond bouwen echter aan te raden.
  • Voor uw project zou u kunnen besluiten de gezamenlijk bepaalde ambities in een intentiedocument of in een ontwikkelingsovereenkomst vast te leggen.
  • Een werkplan en een werkbudget zijn geen overbodige luxe bij de uitwerking van uw prioriteiten voor duurzaam en gezond bouwen, dit in aansluiting op het reguliere planproces. Er zijn namelijk extra studie en extra overleg nodig om de ambities in zodanige ontwerprichtlijnen en maatregelen te vertalen, dat u met grote kans van slagen het beoogde effect in uw project bereikt. Ook kost het wat extra overleg en organisatie om met duurzaam en gezond bouwen aan te sluiten op het gangbare bouwproces.
  • Afhankelijk van de gekozen ambities zullen er extra investeringen in het project nodig zijn; soms bestaan er daarbij subsidieregelingen. Hoe eerder in het proces u hiermee rekening kunt houden, des te groter de kans van slagen.

Zie (ten aanzien van het gebruik) verder ook de volgende hoofdstukken. Het gebruik van het overzichtsschema wordt toegelicht in de hoofdstukken 3 en 4.