0

publicatie: Daglicht in het ontwerp van utiliteitsgebouwen

1 Inleiding

1 Inleiding

Daglicht kan onze leef- en werkomgeving functioneel maken, verfraaien en veraangenamen. Het kan onze relatie met de omgeving, zowel binnen als buiten, bevorderen en het kan zelfs energie besparen. Helaas zijn we ons niet altijd bewust van al die mogelijkheden. Enerzijds omdat daglicht zo’n vanzelfsprekendheid is dat we het voor een gegeven feit aannemen. Anderzijds omdat we volledig vertrouwen op het altijd beschikbare kunstlicht. Zo komt het dat we de geweldige mogelijkheden van daglicht nog lang niet altijd optimaal benutten.

Als men weet wat de eigenschappen van daglicht zijn en hoe die optimaal te benutten, dan is er met daglicht veel meer mogelijk dan tot nu toe in het merendeel van de gebouwen gebeurt. Deze publicatie wil daarbij behulpzaam zijn door een reeks voorbeelden te geven van gebouwen met daglicht, alsmede vuistregels en bronnen voor verdere informatie. Hiermee kan iedere architect aan de slag voor het ontwerp van een nieuw gebouw of de renovatie van een bestaand gebouw.

Figuur 1.1
Het Minnaert-gebouw in Utrecht met vijver, lichtkoven, warmrode raamzitjes, lichtkoven in plafond (architect: Neutelings).

Inspirerend - informerend
Deze publicatie is bedoeld als kennis- en inspiratiebron voor architecten die vanaf de vroegste fasen betrokken zijn bij het ontwerpproces. Daarom zijn waar mogelijk voorbeelden van gebouwen met daglicht opgenomen. Deze publicatie biedt bovendien een globale basis met algemene informatie over daglicht en kan helpen bij het daadwerkelijk inpassen van daglicht in het gebouwontwerp waarvoor vuistregels zijn opgenomen. Voor een gedetailleerde daglichtberekening zal een architect veelal een beroep moeten doen op een verlichtingsdeskundige.

Vier typen gebouwen
Deze publicatie beperkt zich tot de volgende vier typen utiliteitsgebouwen waaraan ook in het Bouwbesluit eisen ten aanzien van daglicht zijn gesteld: kantoren, scholen, logiesgebouwen en niet-klinische gezondheidszorggebouwen met een verblijfsfunctie. Gebouwen waarin de aanwezigheid van mensen de dominerende factor is (al dan niet om te werken, te leren, te ontspannen of simpelweg te verblijven). Dit in tegenstelling tot typen utiliteitsgebouwen waar specifieke (bedrijfs)processen een meer bepalende rol hebben, zoals industriegebouwen, laboratoria, sportgebouwen en musea.

Leeswijzer
In deze publicatie wordt eerst ingegaan op algemene daglichtaspecten met een opstapje naar een thematische uitwerking. In themahoofdstukken wordt vervolgens ingegaan op:

  • Functioneel licht: licht dat genoeg is om taken te kunnen uitvoeren
  • Comfortabel licht: licht dat niet storend is, geen verblinding en geen reflecties geeft
  • Energiezuinig licht: licht dat tot een zo laag mogelijk energiegebruik leidt
  • Sfeervol licht: licht dat bijdraagt aan een voor mensen prettige omgeving

In de praktijk zal een ontwerper streven naar een combinatie van twee of meer van deze thema’s of verlichtingsvormen, al naar gelang de functie en de werkzaamheden in een vertrek en de voorkeur van de opdrachtgever. In de themahoofdstukken worden de praktische aanwijzingen voor het daglichtontwerp opvallend in beeld gebracht, ten behoeve van de meer geroutineerde gebruiker. Daaraan vooraf gaat de meer algemene informatie. Na de themahoofdstukken volgen vier voorbeelden van projecten waarin daglicht bewust in het ontwerp is meegenomen.

Van gebouw naar daglichtsysteem
Het ontwerp van een gebouw ontwikkelt zich over het algemeen van grof naar fijn. Eerst definieert het ontwerpteam algemene ontwerpuitgangspunten gebaseerd op de specifieke omstandigheden van de ontwerpopgave (bijvoorbeeld locatie, gebouwfunctie). Vervolgens werkt het team deze uitgangspunten steeds verder uit naar de hogere detailniveaus van het gebouw. Deze publicatie onderscheidt aldus vier niveaus met betrekking tot daglicht: Gebouw, Vertrek, Raam en Daglichtsysteem (figuur 1.2).

Figuur 1.2
Het ontwerpproces verloopt van grof naar fijn: Gebouw - Vertrek - Raam - Daglichtsysteem.

Gebouw
Op gebouwniveau wordt ingegaan op:

  • daglichtaanbod in het algemeen
  • oriëntatie
  • gebouwvorm
  • glaspercentages
  • energie
  • omliggende bebouwing en beplanting
  • wettelijke en specifieke eisen

Vertrek
De vertrekken in het gebouw hebben als functie het accommoderen van de activiteiten die er plaatsvinden. Voor de hier besproken gebouwtypen zijn de belangrijkste:

  • lezen, schrijven
  • computerwerk
  • vergaderen
  • toehoren (denk aan een school)
  • ontvangen
  • verblijven
  • ontspannen

Raam
Om activiteiten uit te voeren is een goede en comfortabele omgeving nodig. Ramen kunnen hierop een grote invloed hebben. Ze kunnen meerdere functies hebben:

  • daglicht toelaten
  • uitzicht bieden
  • zonnewarmte invangen
  • privacy beïnvloeden
  • ventilatie bieden
  • vluchtweg bieden
  • mede bepalen van de uitstraling van een gebouw
  • oriëntatie binnen een gebouw bevorderen

Daglichtsysteem
Om de daglichtomstandigheden in een gebouw te beheersen kunnen daglichtsystemen worden gebruikt die de volgende functies kunnen hebben:

  • daglicht regelen
  • uitzicht regelen
  • zoninstraling regelen
  • beïnvloeden van privacy